Autorytet w procesie wychowania

Istnieje powszechne przekonanie, że wśród współczesnej młodzieży nasilają się takie negatywne zjawiska, jak narkomania, agresja, erozja uniwersalnych wartości i zanik autorytetów. Intencją niniejszego opracowania jest próba udzielenia odpowiedzi na ostatnie z wyżej wymienionych zagadnień

Każdy człowiek jako istota społeczna wychowywana w danym środowisku, od najwcześniejszych lat korzysta ze wskazówek, które dają mu inni. Okres dzieciństwa jest momentem, kiedy jednostka jest najbardziej podatna na sugestie najbliższych, zwłaszcza rodziców, nie posiada bowiem innego źródła wiedzy i wzorca, pozwalającego kształtować własną osobowość i poglądy. To właśnie rodzice bądź opiekunowie jako pierwsi, później nauczyciele, pokazują co jest dobre, a co złe, jak należy zachowywać się i postępować w określonej sytuacji. Odgrywają zatem wielką rolę w kształtowaniu światopoglądu każdej jednostki, który dopiero z wiekiem może zmienić się np. przez informacje napływające z innych źródeł.

Autorytet jest ważnym i skutecznym mechanizmem nauczania i wychowywania dzieci, młodzieży oraz dorosłych. W refleksji pedagogicznej przyjęło się interpretowanie autorytetu jako „(…) wzoru czy swoistych przymiotów i kompetencji wychowawców, zwiększających ich możliwości oddziaływania na wychowanków, przekazywania im wiedzy, postaw, wartości i formowania określonych umiejętności (…)”1[1]. W teorii i praktyce wychowania, przyjmuje się, że autorytet jest warunkiem skuteczności tego procesu. Ważne jest jednak, by właściwie wyważyć siłę i rolę autorytetu, gdyż tylko umiarkowany autorytet jest gwarancją rozwoju harmonijnej osobowości. Kiedy występuje jego nadmiar, powstaje swego rodzaju autorytaryzm wychowawczy oznaczający ślepe posłuszeństwo i dyscyplinę. Natomiast autorytet znikomy lub jego brak powoduje przerost indywidualizmu i subiektywizmu wychowanków, dominację autonomii oraz szkodliwą pajdokrację2[2].

Ponadto jest przydatny przy wspieraniu rozwoju zawodowego, ożywiania mechanizmów autoedukacji, pracy nad sobą, układaniu poprawnych relacji interpersonalnych w środowisku życia.

Autorytet zajmuje ważne miejsce w procesie wychowania. Presja społeczeństwa na jednostkę dokonuje się głównie przez wychowanie i autorytet3[4]. Jeśli autorytet ma skłaniać jednostkę do takiego a nie innego zachowania, musi nastąpić w procesie wychowania nauka jego uznania, posłuchu, naśladowania. E. Durkheim w „Zasadach metody socjologicznej” słusznie wiązał autorytet z wychowaniem. Twierdził on, iż wychowanie kładzie fundamenty pod formowanie się i funkcjonowanie autorytetów w danym społeczeństwie. Można więc sądzić, że tam, gdzie wychowanie przebiega nieprawidłowo, czyli presja społeczna skłaniająca do respektowania określonego systemu wartości, norm i wzorów postępowania, tam brakuje podłoża do zaistnienia i oddziaływania autorytetów. Współcześnie można raczej dostrzec, zmianę pozycji ucznia, jak i nauczyciela. Obecnie obraz nauczyciela jest inny. Nauczyciel nie może wymuszać posłuszeństwa i wprowadzać surowej dyscypliny, ma być raczej empatyczny, opiekuńczy i troskliwy itd. Jednak jak pokazują chociażby media, to uczniowie starają się wymusić coś na nauczycielach, nie liczą się z ich zdaniem, a eksponując swoją wyższość i demonstrując przewagę, posuwają się coraz częściej do czynów społecznie nieakceptowanych.

Młodzież wobec autorytetów

Kiedy rozpatrujemy zagadnienie autorytetu w procesie wychowania, warto zaznaczyć, że o prawidłowościach w formowaniu się i powstawaniu autorytetu decyduje w dużej mierze współczesna młodzież.

W przypadku młodego pokolenia, wzory tradycyjne często są zastępowane różnymi formami podkultur, co wyraża się uczestnictwem bądź uznaniem autorytetu wspólnoty rówieśniczej. Chociaż jest to zwykle proces przejściowy, przemijający, to jednak grozi stoczeniem się w obszar patologii społecznej, np. gdy wzmocnienie wspólnoty i poczucia bliskości następuje przez spożywanie alkoholu, zażywanie narkotyków czy przypadkowe kontakty seksualne. Autorka ponadto stwierdza, iż mamy do czynienia z odchodzeniem od autorytetów właściwych kulturze postfiguratywnej, opartej na autorytecie starszego pokolenia i posłuszeństwa młodych4[8]. Kreowanie autorytetów zmierza w kierunku kultury konfiguratywnej, opartej na wzorach rówieśniczych, rewizji systemu wartości i norm pokolenia rodziców. O stosunku młodzieży wobec autorytetów pisze ks. prof. Janusz Mariański, autor obszernego studium socjologicznego, zatytułowanego „Kryzys moralny czy transformacja wartości?”. Autor wychodzi z założenia, że istnieje typ autorytetu racjonalnego, który nie tylko pozwala na własne opinie swym zwolennikom, ale wręcz ich oczekuje, preferując zasadę równości stron, różniących się tylko poziomem wiedzy czy umiejętności w danej dziedzinie. Tymczasem w polskim społeczeństwie takie autorytety są rzadkością. Dominują zaś autorytety instytucjonalne, udające wszechwiedzę i wysoką moralność, przy faktycznej niekompetencji i obłudzie. Są to autorytety postrzegane, szczególnie w odczuciu młodzieży, jako zniewalające, chcące zawłaszczyć czyjąś wolność. Mariański stwierdza: „W społeczeństwie polskim dochodzi do głosu niechęć wobec struktur hierarchicznych i postawa zakwestionowania autorytetów, zwłaszcza tych, które głoszą jakieś uniwersalne wymogi moralne”5[9]. Miejsce tych zakwestionowanych autorytetów zajmuje autorytet indywidualnego sumienia, rozumianego jako subiektywne przekonanie bądź też autorytety ekspertów i specjalistów.

Sądzę, że, ich kreowanie należy zadbać w procesie kształcenia i samodoskonalenia dzieci i młodzieży. Od najmłodszych lat warto rozwijać właściwości osobowe, postępowanie zgodne z systemem wartości, co wpłynie na budowę własnego autorytetu, oraz na uznanie i poszanowanie autorytetu innych ludzi.

Kształtowanie autorytetów w szkole, jak też w środowisku lokalnym pozwoli na zmniejszenie skali nagannych zachowań wśród młodzieży, a także w życiu dorosłych. Istnienie pozytywnych wzorców może zminimalizować agresję, narkomanię, chuligaństwo i wszelkie niemoralne zachowania, co może być wskazówką do poprawy obrazu polskiej szkoły, szkoły w której uczniowie mogliby czuć się bezpiecznie. Myślę, że jest to ogromne wyzwanie, szczególnie dla osób zajmujących się edukacją.

W obliczu zmian społecznych, gospodarczych i kulturowych sprawa autorytetu jest szczególnie ważna. Jest on, bowiem wskazówką do kształtowania nowego ładu społecznego i systemu wartości oraz pomocą w poszukiwaniu sensu otaczającej nas rzeczywistości.

Zapytanie o autorytety i uznawane wartości coraz częściej pojawia się w dyskusjach nad kondycją moralną dzisiejszej ludzkości. Kto staje się dla nas punktem odniesienia w codziennych sytuacjach podejmowania określonych wyborów, jakie wartości przyświecają naszym poczynaniom – to pytania, jakie postawiłam sobie konstruując temat pracy magisterskiej. Chcąc dowiedzieć się jak rzecz autorytetów i wyznawanych wartości przedstawia się wśród ludzi młodych, badania przeprowadziłam w środowisku akademickim, a zatem wśród tych osób, które odpowiedzialne będą za wychowanie następnych pokoleń Polaków.

Obecnie coraz częściej słychać głosy o kryzysie autorytetów w dzisiejszym świecie. W dobie jednorazowych opakowań, krzykliwych reklam czy idoli z plakatów nie trudno dojść do smutnego wniosku, że generalnie coraz częściej przeważa tendencja do wyznawania wartości ściśle materialnych oraz wzorowania się na osobach, które w mediach przedstawiane są jako gwiazdy, osoby szczególnie wartościowe i mogące dyktować sposoby zachowań. Na dalszy plan schodzą osoby najbliższe, które z różnych przyczyn nie wystarczają młodym ludziom, zafascynowanym światem lansowanym przez media czy kolorowe czasopisma.

Z własnego doświadczenia wiem, jak bardzo istotne w życiu jest posiadanie autorytetu, który wskaże właściwe kierunki działań i przekaże wartości, zgodnie z którymi należy postępować, który w trudnych chwilach będzie ostoją i wsparciem, dającym poczucie bezpieczeństwa. Dla mnie, takim autorytetem, jest moja mama, za co jestem i będę jej zawsze wdzięczna.

Tekst: Sylwia Trojniel

Lider. Promocja zdrowia, kultura zdrowotna i fizyczna.

Fot. www.pixabay.com

1[1] B. Śliwerski, Autorytety w pedagogice. Wielka Encyklopedia PWN, t.2, s. 542-543.

2[2] T. Aleksander, op. cit., s. 155.

3[4] B. Gołębiowski, Autorytet i wychowanie, [w:] Autorytety polskie, op. cit., s. 205.

4[8] Tamże, s. 124.

5[9] J. Mariański, Kryzys moralny czy transformacja wartości? Studium socjologiczne, Lublin 2001, s. 397-398.

 2,039 razy wyświetlono tą stronę

reklama
logo z sową okładka 4 okładka 2 okłądka 5 okłądka 7
Tagi:

Zdrowiepsychikapsychologiaautorytetbadaniapisma